nieuws

Voorbeeldige publikaties over jonge monumenten

bouwbreed Premium

De documentatie over Nederlandse monumenten is vaak beperkt. Zowel voor geinteresseerde leken als studenten en vakmensen ontbreekt vaak toegankelijke informatie. De ‘Geillustreerde beschrijving van rijksmonumenten’ per regio stagneert in een tijd met sterk wisselende redactionele opvattingen. Is er documentatie voorhanden dan ontbreekt die in openbare bibliotheken. Signalement van een stimuleringsgevoelige architectuursector.

Nog maar kort geleden circuleerden in de dagbladpers berichten dat het Rijksmuseum in Amsterdam van Cuypers bij de Rijksdienst voor de Monumentenzorg tot officieel monument was bevorderd op een inventariserende beschrijving van enkele regels. Dat komt overigens wel voor omdat tijd, personeel en vooral geld voor een grondiger inventarisatie van jonge monumenten (MIP) ontbreekt. Maar over het Rijksmuseum bestaat verspreid veel literatuur en verscheen enkele jaren geleden een boek.

Documenten ontbreken

Het is opmerkelijk dat er vrijwel geen documentatie voorhanden is en dat soms naar buitenlandse publikaties verwezen moet worden. Dat geldt zowel voor traditionele (oudere) als jonge monumenten. Over de Van Nellefabriek in Rotterdam verscheen in Japan een prachtige Engelstalige publikatie van een Nederlandse auteur. Eerder verscheen in dezelfde reeks Global Architecture een documentatie over Dudoks stadhuis in Hilversum, het Rietveld-Schroderhuis in Utrecht en de Amsterdamse School. De uitgaven op groot formaat trekken vooral onder architecten belangstelling.

Voor een groter publiek verschenen gedurende verschillende perioden deze eeuw deeltjes in de Heemschutserie, die een monument tot onderwerp konden hebben. Daarnaast verschenen incidenteel publikaties, soms ter gelegenheid van een expositie of een restauratie. Een deel uit de monumentale reeks ‘Geillustreerde beschrijvingen’ is indertijd gewijd aan het voormalige Burgerweeshuis in Amsterdam en de kathedraal in Den Bosch. Daarentegen kwam een voorgenomen deel over het Haagse Binnenhofcomplex niet van de grond. De delen zijn overigens zo omvangrijk, dat ze slechts een beperkt publiek bedienen.

Handzame documenten

Een reeks goed toegankelijke boeken over jonge en oudere monumenten lijkt wenselijk. Daarbij denkt men natuurlijk graag aan een prachtige serie zoals Global Architecture. Maar in feite blijven die prachtige uitgaven beperkt tot een select publiek vanwege formaat en prijs.

Een handzaam en – goedkoper – alternatief vormt de in Londen gestarte reeks historische monografieen. Deze boeken bevatten documentatie inzake de geschiedenis van de bouwlocatie, ontwerpproces, het gebruik, problemen bij de restauratie en eventueel hergebruik. De tekst is wetenschappelijk verantwoord, maar toegankelijk geschreven voor belangstellende leken. Voor scripties vormen zulke boeken toegankelijke bronnen.

Een praktisch probleem is bereikbaarheid van dergelijke boeken. Openbare bibliotheken in ons land tonen opvallend weinig interesse voor architectuur. Daar zal de verhouding prijs/documentair gehalte bij meespelen, en het ontbreken van interesse bij lectuur beoordelende centra die de bibliotheken landelijk voorlichten, en boeken nu vaak niet eens in hun documentatie opnemen.

Stimulans

Architectuurboeken zijn nauwelijks zonder financiele ondersteuning van het Stimuleringsfonds voor Architectuur (SfA) of andere fondsen uit te geven. De meest recent gepubliceerde cijfers van het SfA over 1993 geven aan dat veertig procent van de aanvragen wordt gehonoreerd. De subsidie houdt de boekprijs kunstmatig betaalbaar, omdat de kosten aan de bron van de exploitatie worden verlaagd, waar dus ook uitgevers, verspreiders en verkopers geen procentuele verdiensten over ontvangen.

Dat is mooi, maar onvoldoende. Het zou een taak van het SfA ke zijn om te zorgen dat bijvoorbeeld de vijftig of honderd grootste openbare bibliotheken de belangrijkste boeken opnemen, waardoor ze ook door gebruikers van andere bibliotheken relatief makkelijk zijn te lenen. Het lijken peanuts, maar het stimuleren van zowel bevordering van architectonische kwaliteit als een publiek draagvlak vragen om een bredere aanpak en is zeker geen luxe.

Van Nellefabriek

Gelijktijdig met het bericht van het leegkomen van de beroemde Van Nellefabriek in Rotterdam verscheen een prachtige monografie in de Japanse reeks Global Architecture op groot formaat. Het prachtige boek bevat een inleiding van de architect Jeroen Geurts. Hij schetst de geschiedenis van het ontwerp in relatie tot de opdrachtgever en de verschillende architecten die meewerkten met Brinkman en Van der Vlugt als een groep toen nog heel jonge ontwerpers, de functie en uitvoering van het gebouw.

Het is overigens jammer dat de beroemde foto’s van Kamman in een boek als dit ontbreken. Hij maakte fascinerende fotocollages met meervoudig afgedrukte negatieven. Er staat tegenover dat de vijfentwintig foto’s over een of twee pagina’s zijn afgedrukt, deels in kleur, deels in zwart/wit. Het zijn prachtige opnamen van de Japanse architectuurfotograaf Yukio Futagawa die wereldwijd voor deze serie werkt.

Zo verscheen een uniek document dat Van Nelle wereldwijd op de planken van de boekhandel brengt. Het is ook het geheim van de uitgave, die alleen bij deze verspreiding een oplage haalt die groot genoeg is om rendabel te zijn. Het SfA mag gelukkig zijn met zo’n prachtige monografie van een Nederlands topmonument zonder daar een bijdrage aan te hebben geleverd.

Vroege Aalto in Rusland

Een bescheidener opzet heeft de door Academy Editions in Londen gestarte reeks Historical Monographs. Hierbij gaat het om zowel oudere als jongere monumenten. Een eerste deel is gewijd aan de beroemde bibliotheek in Viipuri van Alvar Aalto. Het ontwerp uit de jaren twintig kwam in de Finse periode gereed en ligt sedert de beeindiging van de Fins-Russische oorlog in Rusland.

Aalto maakte een ontwerp in zijn periode die door het Nieuwe Bouwen werd gedomineerd. Het ontwerp toonde een aantal vernieuwende uitgangspunten, die mede van grote invloed waren op zijn latere bibliotheekontwerpen, maar ook voor andere ontwerpen.

Prijsvraag

Verder wordt in het boek ingegaan op de prijsvraag die Aalto won, de toegepaste bouwtechniek met voor het eerst toegepaste details die in het latere werk regelmatig naar voren kwamen. Ook is de huidige – tamelijk deplorabele – staat beschreven en in kleur gefotografeerd met uitzicht op plannen voor restauratie.

Een rijkdom aan historische foto’s geeft een beeld van de oorspronkelijke toestand. Zo vormt het boek een grafisch wat burgerlijk opgemaakte uitgave, die echter een rijkdom aan gegevens, foto’s en tekeningen bevat, als een werkdocument dat zich bij uitstek leent om het ontwerp ook gedetailleerd te bestuderen.

Het is overigens een interessante vraag welke uitgave de hoogste omzet haalt. In principe zullen beide type boeken deels dezelfde kopers hebben als het om informatie gaat, terwijl architecten eerder neigen naar plaatwerken, zoals boekhandelaren me veelal voorhouden.

Jeroen Geurts: ‘Van Nelle Factory, Rotterdam’. Uitgave: in de reeks Global Architecture, A.D.A. Edita, Tokio 1994.Import: Idea Books, Amsterdam. Formaat: 25,5 x 36,5 cm, 48 blz. ISBN: 4 87140 073 5. Prijs: (ingenaaid) – 76.

Michael Spens: ‘Viipuri Library – Alvar Aalto’. Uitgave: Academy Editions, Londen 1994. Formaat: 19 x 25 cm, 96 blz. ISBN: 1 85490 366 7. Prijs (ingenaaid) DM 45.

Reageer op dit artikel