nieuws

Stedebouw en bouwkunst van Fritz Schumacher

bouwbreed Premium

In Duitsland is de naam van Fritz Schumacher enerzijds nauw verbonden met de moderne stedebouw, maar sluit anderzijds ook aan op de traditie van de Noord-Duitse baksteenarchitectuur. Als stadsarchitect was hij betrokken bij de sociale woningbouw in de eerste helft van deze eeuw.

Schumacher (1869-1947) was vanaf 1895 werkzaam op de afdeling stedebouw van de stad Leipzig, doceerde vervolgens in Dresden aan de TH, en was vanaf 1920 in dienst van de gemeente Hamburg, waar hij genoodzaakt werd af te treden in verband met het Nazi-bewind. Intussen won hij een stedebouwkundige prijsvraag in Keulen, waarvan burgemeester Konrad Adenauer hem de stedebouwkundige uitwerking opdroeg.

Schumacher genoot ook in ons land bekendheid vanwege zijn stedebouwkundige initiatieven, met name in Hamburg. Hij was goed op de hoogte van de toen recente ontwikkelingen in stedebouw en sociale woningbouw in de kringen van het Nieuwe Bouwen en de CIAM-congressen. Bij zijn aanvaarding van een baan in Hamburg verving hij bestaande stedebouwkundige plannen met gesloten bouwblokken voor strokenbouw met open binnenterreinen. Kleine (flat)woningen in hoogbouw achtte Fritz Schumacher onaantrekkelijk; hij verkoos strokenbouw in drie tot vier bouwlagen in een wat vrijere setting dan de – studie – modellen van het Ciam, met een wat rijkere afwisseling van stedelijk groen. De woongebieden kregen zo een experimenteel karakter waar de stad al in de jaren dertig veel aanzien mee verwierf. Nadat veel woningblokken in de oorlog uitgebrand waren, besloot het gemeentebestuur van Hamburg deze ondanks de materiaalschaarste zoveel mogelijk in de originele staat te herbouwen.

Het nu verschenen boek begeleidde een expositie in Hamburg, maar is los daarvan als overzicht van Schumachers werk samengesteld. Verrassend is daarin de baksteenarchitectuur van de architect. Schumacher heeft gebouwen van uiteenlopende aard op zijn naam staan, die passen in een opnemen van de traditie van een plastische gebruik van het bouwmateriaal baksteen. Daarin maakte hij op fijnzinnige wijze gebruik van sierverbanden voor belangrijke gevelfragmenten. Schumacher betrok ook kunstenaars voor zijn gebouwen, bijvoorbeeld voor van bouwbeeldhouwwerk dat in klei gebakken deel uitmaakte van de architectuur. Soms nam dat een omvang aan, dat omgezien moest worden naar de grootste bij kunstenaars in gebruik zijnde ovens.

Een specifieke opdracht vormde het ontwerp van het Stadtpark in Hamburg, dat naar zijn ontwerp werd verlevendigd door verschillende gebouwtjes en ‘evironmental designs’ waaronder fonteinen, bruggen en dergelijke. Met behulp van veel vakmanschap werd metselwerk in relief toegepast, soms met vormsteen en keramische versieringen. Helaas is veel hiervan in de oorlog verwoest en werd de rest kort na 1945 alsnog verwijderd.

Hoogtepunten die bewaard gebleven zijn vormen kapellen op begraafplaatsen die in baksteen zijn opgetrokken. Het zijn voorbeeldige representanten van een baksteenmodernisme dat we elders slechts in een beperkt aantal kerkgebouwen uit die tijd aantreffen. Juist het wat ingehouden gebruik van eenvoudig ornament, direct ontleend aan de stapeltechniek van de baksteen, is hoogst interessant in een tijd dat architecten uitgekeken lijken op te gemakkelijke eenheidsarchitectuur.

Het boek geeft per hoofdstuk een goed beeld van perioden en facetten uit het werk van de bouwmeester, die ruim tien jaar later leefde dan Berlage. Op de tentoonstelling lag het accent op de situering van dit werk in een internationale context. Het boek doet meer recht aan zijn eigenlijke oeuvre dat in zijn tijd gezien heel interessant is gebleven. Het boek is goed verzorgd uitgegeven.

WVH

‘Fritz Schumacher – Reformkultur und Moderne’ onder redactie van Hartmut Frank. Uitgave: Gerd Hatje Verlag, Stuttgart 1994. Importeur: Nilsson en Lamm. Formaat: 23 x 30 cm, 312 blz. ISBN: 3 7757 0491 4. Prijs: (gebonden in linnen band) DM 124,45.

Woningbouw in een stedebouwkundig ontwerp van Fritz Schumacher met relatief gevarieerd stedelijk groen.

Reageer op dit artikel