nieuws

Calatrava in Berlijn

bouwbreed

Het werk van de Spaanse constructeur/architect Santiago Calatrava vormt in toenemende mate aanleiding tot fraaie documentaties in boekvorm. De recentste uitgave betreft vijf ontwerpen voor Berlijn, waarvan er helaas slechts twee kans op realisatie maken. Bij de ontwerpen worden relatief veel details getoond van Calatrava’s te realiseren ontwerpen.

Hoewel het werk van Santiago Calatrava weinig in relatie wordt gebracht met high tech-architectuur, treft men er een overtreffende trap van bouwtechniek in aan. Calatrava dwingt met een sterke belangstelling voor materiaaloptimalisatie een helder ontwerp af in het door hem gekozen materiaal, hetzij uitgevoerd in staal of beton, en soms een combinatie van beide.

Vanuit het materiaalgebruik gezien lijkt die optimalisatie, waarbij zo min mogelijk materiaal wordt gebruikt door de meest logische vorm te kiezen, de efficientste oplossing. Maar ook andere randvoorwaarden oefenen invloed uit, met name op opdrachtgevers. Wat Calatrava wint aan zuinig materiaalgebruik staat vaak niet in verhouding tot de kosten waarmee dat doel wordt nagestreefd. Dat vormt in Berlijn bijvoorbeeld mede de reden dat zijn fascinerende stationcomplex in Spandau niet wordt uitgevoerd. Al kort na de presentatie van het ontwerp werd het als niet haalbaar bestempeld.

Ook het Jahn-sportpark wordt niet gerealiseerd omdat Berlijn er niet in slaagde de olympische spelen binnen te halen. De Duitse prijsvraag was tevens opengesteld voor enkele buitenlanders, waaronder Calatrava, Rem Koolhaas en Wilhelm Holzbauer. Het ontwerp voor een complex en de uitwerking van een onderdeel in Calatrava’s ontwerp zijn spannend, maar blijven papier. Dat is ook het geval met het tot de drie beste behorende ontwerp voor de renovatie van de Reichstag. In het boek wordt terecht met nadruk gewezen op de in feite ontoelaatbare prijsvraagprocedure. Norman Foster, Pi de Bruijn en Calatrava kwamen als drie gelijkwaardige winnaars uit de eerste ronde; Foster won de tweede ronde mede omdat hij de koepel niet reconstrueerde.

Achteraf werd hem gevraagd toch de mogelijkheden van een koepel te onderzoeken. In dat licht bezien, mag wel gesteld worden dat het te kostbare prijsvraagontwerp van Foster complicaties met zich bracht die de prijs niet rechtvaardigde. Had men toen reconstructie van een koepel voorgestaan, dan zou Calatrava vermoedelijk de prijs gewonnen hebben, mits er binnen het bestaande bouwvolume voldoende werkruimte overbleef voor verdere eisen uit het pve. Niet helemaal voor niets bepleitte De Bruijn functies buiten het gebouw onder te brengen.

Maar veel prijsvragen en directe opdrachten in Berlijn hebben inmiddels aan glans ingeboet. In de ontwerpfase of pas daarna worden ingrijpende veranderingen doorgevoerd die bij vroegere beslissingen de uitkomsten ingrijpend beinvloed zouden hebben. De uiteindelijke uitkomsten zijn daardoor zeker niet optimaal. Curieus was de opdrachtverwerving voor de Oberbaumbrucke tussen Kreuzberg en Friedrichshain. De DDR verwijderde de door oorlogsverwoestingen getroffen brug. Maar dank zijn de vondst op de rivierbodem van restanten zou de zware brug met twee massieve torens die de middendoorgang accentueerden, gereconstrueerd ke worden. Het werd geen prijsvraag want monumentenzorgers waren bang dat daarin niet gespecialiseerde ontwerpers de kans op uitvoering zouden krijgen! Na het nodige gehannes met plaatselijke ontwerpers heeft Calatrava de opdracht ten dele veroverd, waar het een nieuw vorm gegeven deelontwerp betreft. En omdat het allemaal wat duur uitvalt, is het ontwerp aan de Unesco voorgedragen voor een subsidie van de reconstructie. Het is belachelijk zo’n gedetailleerde herbouw in deze tijd nog te overwegen, maar onze oosterburen denken er gewoon anders over en lappen Europese verdragen zoals het Charter van Venetie eenvoudig aan de laars en durven er nog internationaal subsidie voor aan te vragen ook.

Opmerkelijk is de uitgebreide aandacht die wordt besteed aan de detaillering van de verschillende opdrachten. Naast perfecte maquettefoto’s en uitslaande overzichtstekeningen zijn veel onderdelen nader uitgewerkt en eveneens afgebeeld. Dat geldt vooral voor de bruggen, die verschillende ontwerpfasen doormaakten alvorens ze tot een definitief ontwerp leidde. De volledig in het Duits en Engels opgenomen tekst geeft interessante informatie over de achtergronden waartegen de ontwerpen zijn gemaakt. Calatrava komt zelf aan het woord in een uitgebreid interview en Micael S. Cullen schreef heldere projectbeschrijvingen met de context van het ontwerp.

WvH

Michael S. Cullen en Martin Kieren: ‘Calatrava f. Five pos Funf Projekte’. Uitgave: Birkhauser Verlag, Basel 1994. Formaat: 22 x 28, 210 blz. ISBN: 3 7643 2985 8. Prijs: (ingenaaid) DM 98.

De plenaire zaal van de Bundestag zoals die in het ontwerp van Calatrava in het bouwvolume van de Reichstag gedacht was onder een monumentale nieuwe koepel.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels