nieuws

Tomsk: kantwerk in hout gesneden

bouwbreed

De Zwitserse architect, publicist en fotograaf Werner Blaser heeft in een groot aantal publikaties de aandacht gevestigd op structureel materiaalgebruik met vaak een voorkeur voor hout. Zijn nieuwste boek over het door de Unesco erkende beschermde stadsgezicht van Tomsk in Rusland vormt daar een nieuw voorbeeld van.

Tomsk is een oude industriestad in Zuid-Siberie waar het bouwen in hout een traditioneel gegeven is. De stad, die circa 200 kilometer ten noorden van Novosibirsk is gelegen, was in de zeventiende eeuw al een welvarende handelsstad, die in 1604 stadsrechten kreeg.

Een oude prent roept een fascinerend beeld van deze stad op, met een hooggelegen centrum dat ommuurd was, in hout! In blokbouw was een stadsmuur gebouwd waarin een groot aantal poorten waren opgenomen met schilderachtige kapvormen.

En eenmaal binnen die stad wemelde het van bijzondere openbare gebouwen met een sterk uiteenlopende architectuur. Daar is helaas niets van over gebleven dan die vogelvluchtperspectief. Branden teisterden de stad, die in 1804 met bijna zevenduizend inwoners 1508 gebouwen telde, waarvan er drie in steen waren opgetrokken.

Men telt er nu een erkend monumentenbestand van ongeveer duizend panden. Ze zijn hoofdzakelijk in hout gebouwd, gestapeld in blokbouw met vierkant behakte balken of eenvoudig ontschorste ronde stammen, die op hoeken met elkaar zijn verbonden door uiteenlopende halfhouts overkepingen. De oudste dateren uit de vorige eeuw, maar ook aan het begin van deze eeuw bouwde men nog op grote schaal in blokbouw.

Soms werd op hout gespaard door openingen tussen de balken met een leemvulling aan te werken en daarover een eenvoudige betimmering van dunne delen aan te brengen. Het machinaal zagen van het hout maakte deze toepassing mogelijk, zoals die in de Verenigde Staten tot houtskeletbouw leidde.

Het hout blijkt zich in het barre Syberische klimaat goed te houden; in de winter verkeert het in een min of meer bevroren toestand, in de zomer waait het droog.

Het specifieke van de houtarchitectuur in Tomsk ligt in de afwerking. Verschillende streken in Oost- en Midden-Europa hebben daarin regionale ontwikkelingen doorgemaakt, evenals de oude Stav-kerkjes in Noorwegen, maar ook varianten daarvan in Finland.

Van het platteland in Rusland kende ik de verhalen van prof. Gout, dat boeren hun nieuwgebouwde huizen in het voorjaar verder versierden met in de Winter gesneden omlijstingen van ramen, lijstwerk en dergelijke. De lange winters boden daartoe genoeg gelegenheid.

In Tomsk is het houtsnijwerk gecultiveerd tot een kantwerk van gesneden versieringen die met ongekende overdaad in de spectaculairste voorbeelden de gevels overwoekeren. Soms ziet het er naar uit dat raamomlijstingen aanvankelijk tamelijk eenvoudig werden uitgevoerd, maar daarna weer zijn aangevuld met nieuwe ornamenten langs de randen. Maar ook dakranden zijn met ongekend rijke ornamenten uit lagen gesneden hout opgebouwd. Consoles voor daklijsten en vullingen van topgevels bieden op zonnige dagen een spel van licht en schaduw. Zelfs op de boeiboorden zijn gesneden ornamenten aangebracht.

In panden die rond de eeuwwisseling zijn gebouwd, herkent men een bijna nausseneve Jugenstil met rondlopende roeden in de raamverdeling en specifieke torentjes.

Oorspronkelijk zijn veel van de woningen vooral gebouwd voor kooplieden, waaronder veel pelshandelaren. Maar nu worden de woningen vaak door meerdere arbeidersgezinnen bewoond. Met de minder welvarende bewoners is ook het onderhoud afgenomen. Verf blijkt zo duur, dat het soms jarenlang niet is aangebracht, zodat men zich nauwelijks voor kan stellen hoe de gevels er oorspronkelijk, geschilderd in pastelachtige kleuren, hebben uitgezien. Het filigrane houtsnijwerk vergt zorgvuldig onderhoud, wil men de ornamenten compleet houden. Daarnaast is ook het kasko geregeld aan onderhoud toe.

Omdat ook nu het geld daar vaak niet voor beschikbaar is, heeft men met succes een beroep gedaan op de Unesco.

Het stadsgezicht is er met een groot aantal panden beschermd, en komt bij restauratie in aanmerking voor subsidie door de educatieve, wetenschappelijke en culturele organisatie van de Verenigde Naties. Ter plaatse hoopt men bij het officieel vierhonderdjarig bestaan van Tomsk in het jaar 2004 een flink eind op weg te zijn. Daar kan ook dit boek met de fascinerende foto’s van Blaser een bijdrage aan vormen, omdat Tomsk hiermee internationaal aandacht krijgt. De foto’s zijn in het boek in zwart/wit gepubliceerd, waardoor de vorm van het houtsnijwerk goed tot zijn recht komt, zonder dat het verval aan kleur in de verflagen dit beeld frustreert.

De relatief korte tekst is geheel in het Engels, Duits en Frans opgenomen.

Daarmee vormt het boek een aanvulling op de honderden boeken over houtbouw, van Midden-Europese vakwerkbouw tot de Noord-Europese houtbouw vanaf de Vikingen, van de Chinese tuinpaviljoens en Japanse houtarchitectuur tot de houtskeletbouw in de Verenigde Staten. Tomsk neemt daartussen een geheel eigen plaats in die zorgvuldige restauratie verdient, tussen uiteenlopende regionale vormen van specifiek houtgebruik in de bouwkunst van de hele Oost-Europese regio, waar nog veel nauwelijks in het westen bekende vormen van voorhanden zijn.

Werner Blaser: ‘Tomsk f. Texture in Wood, Texture en bois, Textur in Holz.’ Uitgave: Birkhedrijvenuser Verlag, Bazel 1994. Formaat: 30 x 23 cm, 112 blz. ISBN: 3 7643 2849 5. Prijs: (ingenaaid) Zw. Fr. 68.

De slanke pilasters met arabesken en vignetten geven de gevel het karakter van het Russische classicisme.

Het rijke houtsnijwerk rond de ramen en pilaster is rond de dakzones aangevuld met lijstwerk en panelen tussen de gootconsoles.

Voorbeeld van een gerenoveerde woning die voorzien is van uitzonderlijk rijk houtsnijwerk met vuurvogels rond de geveltop.

Werner Blaser

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels