nieuws

Van Felix Meritis tot Shaffytheater

bouwbreed Premium

De Stadsschouwburg en Felix Meritis te Amsterdam en het Concertgebouw De Vereniging in Nijmegen krijgen Europese steun voor restauratie. De commissie voor culturele aangelegenheden van de Europese Unie koos de drie gebouwen met vijftig andere poen in andere landen uit een totaal van 522 aanvragen. Voor het herstel van dit erfgoed is ruim f. 8 miljoen beschikbaar.

Het gebouw Felix Meritis aan de Keizersgracht 322 in Amsterdam bestaat reeds twee eeuwen en is hoog nodig aan restauratie toe. Felix Meritis, dat ‘gelukkig door verdiensten’ betekent, was een stichting van gegoede burgers, die zich interesseerden voor kunst en wetenschap. Initiatiefnemer was de horlogemaker Willem Writs, die in 1777 met 39 anderen het genootschap stichtte.

Oorspronkelijk was de Maatschappij gevestigd op de Leliegracht, daarna op de Fluwelenburgwal. Hier werden de plannen beraamd die in 1786 leidden tot de koop van drie huizen aan de Keizersgracht, bij de Berenstraat, die plaats moest maken voor een nieuw gebouw. Er werd een prijsvraag uitgeschreven waarbij het plan van Jacob Otten Husly (directeur van de stadsacademie der Tekenkunst) werd bekroond.

In de herfst van 1788 was het gebouw voltooid. Jan Swart zorgde voor het beeldhouwwerk aan de gevel. In dat gebouw beleefde Felix Meritis, met haar departementen voor koophandel, natuur-, teken- en letterkunde haar grootste bloei. Op de eerste verdieping van het gebouw was een grote gehoorzaal met rijk gebeeldhouwde zoldering. Op de tweede etage aan het eind van een marmeren gang lag de om haar akoestiek beroemde concertzaal. Daarboven waren zalen voor natuurkunde, een ‘chemische werkplaats’ en het museum voor natuurkundige werktuigen.

In de koepel op het achtergebouw was een observatorium met overigens vrij gebrekkige instrumenten voor ‘hemelwaarneming’. Dit gebouw was jarenlang het culturele middelpunt van de stad, ook in de Franse tijd. Men hield zich toen strikt onzijdig, wars van alle politiek. Koning Lodewijk Napoleon werd daar in 1808 ontvangen en hij schonk het genootschap 41 kisten met afgietsels van antieke beeldhouwwerken. Maar de koning wilde graag beschermheer worden en dat werd hem geweigerd; hij mocht wel honorair lid zijn.

In 1810 moest men echter, na herhaalde malen aan Franse druk weerstand te hebben geboden, een maal zwichten. Napoleon en Marie Louise werden in ‘Felix’ ontvangen. Maar in maart 1814 werd Koning Willem I wel beschermheer van het genootschap, dat toen veel opgang maakte. Beroemd waren er de concerten geleid door de befaamde dirigenten als Van Bree, J.M. Coenen en Johannes Verhulst. Veel aandacht trokken de lezingen en redevoeringen. De eerste klanken der vrouwenemancipatie klonken daar in 1862 toen de schrijfster Elise van Calcar een rede hield.

In 1877 werd het eeuwfeest luisterrijk gevierd; mevrouw Kleine Gartman werd het eerste (en bleef het enige) vrouwelijke erelid. Na dat eeuwfeest echter begon de glorie van Felix te tanen.

Het ging met dit trotse kunstcentrum snel bergafwaarts, zodat in 1888 liquidatie noodzakelijk was. Het gebouw werd verkocht aan de heren Holdert, die er hun drukkerij, voordien op het Rokin, in onderbrachten. Deze drukkerij had nogal met tegenslagen te kampen. Vooral na de brand van 1932 waarbij een groot deel van het gebouw werd verwoest.

In 1946 vestigde de Communistische Partij van Nederland (CPN) zich in dit pand. De Waarheid werd er tot 1968 gedrukt en het bovenzaaltje aan de voorkant, waar de redactie zetelde, kreeg de naam Het Kremlin. Felix Meritis was in 1956 het mikpunt van de volkswoede naar aanleiding van de Russische inval in Hongarije. In 1968 huurde de jonge Steve Austin de bovenzaal van het gebouw toen hij van producent Thijs Chanowsky het programma van Ramses Shaffy overnam. Dit prive-initiatief had grote gevolgen, want voortaan zou Felix Meritis de naam Shaffytheater dragen.

Reageer op dit artikel