nieuws

Markant overzicht watertorens

bouwbreed Premium

Watertorens vormen een categorie monumenten die ook wel als voorbeelden van industriele archeologie worden gekenmerkt. In ons land kennen we een rijke verscheidenheid in de architectuur van deze bouwwerken, die sedert 1836 in het stadsbeeld verschenen. Nieuwe watertorens worden er nauwelijks meer gebouwd en buiten gebruik geraakte torens worden gesloopt als ze in de weg staan of onderhoud te duur blijkt.

Bij Uitgeverij 010 verscheen opnieuw een bijgewerkte herdruk van het standaardwerk ‘Watertorens in Nederland’ van Henk van der Veen. Daarin zijn vrijwel alle watertorens die we gekend hebben, voor zover ze voor drinkwater werden gebouwd, met een foto vertegenwoordigd. Het opzetten van zo’n collectie in boekvorm is monnikenwerk, zeker waar het om verdwenen torens gaat. Maar Van der Veen is niet sinds kort in watertorens geinteresseerd. Al in het begin van de jaren tachtig waren zijn foto’s van watertorens in het Bouwcentrum te zien en verscheen een spectaculaire poster met alle torens in kleur gereproduceerd. Het was dan ook een logisch vervolg dat de torens in boekvorm zouden worden verzameld en gedocumenteerd. Daar blijkt zo’n grote belangstelling voor te bestaan, dat het werk nu aan een derde druk toe is.

Het nu verschenen boek bevat opnieuw een aantal illustraties die toegevoegde zijn, en een verrassend beeld opleveren van de torenontwerpers. De architecten P.J. de Gruyter en C. Poederoyen ontwierpen omstreeks 1955 een reeks varianten voor de watertoren van Olst, die uiteindelijk in 1962 werd gerealiseerd. Het gebouwde ontwerp was zeker niet het modernste, zoals de nu toegevoegde tekeningen van voorontwerpen laten zien. Maar dat is niets nieuws, de watertoren in Wassenaar kwam tot stand na een architectenprijsvraag in 1928. De jury koos een tamelijk eenvoudig maar behoudend ontwerp, dat enkele jaren geleden ten prooi is gevallen aan sloop.

Spectaculair

Een spectaculaire vondst vormt ook een expressionistisch ontwerp voor een watertoren van J.C. Slebos uit 1939 die in zijn publikatie ‘Grondslagen voor aestetiek en stijl’ is opgenomen en nu in het boek werd toegevoegd. Maar ook tussen de meer traditionele watertorens met een schachtvormige opbouw en een wat breder kop waarin het watervat op de schacht rust, treft men interessante varianten aan. Een van de oudste torens is die in de duinen bij Scheveningen uit 1874. De architecten L.A. Brouwer en Th. Stang hebben de toren van baksteen rijkelijk gedecoreerd met min of meer neo-renaissance motieven die de toren een geheel eigen aanzien geven. De toren die in 1894 in Delden verrees naar het ontwerp van architect H.P.N. Halbertsma is er een wat ingetogener voorbeeld van.

Maar al vroeg verschenen er in deze eeuw vernieuwende vormen in de watertorens, waarbij gebruik werd gemaakt van beton en staal voor de onderbouw, die in enkele gevallen als skelet open bleef. Een markant voorbeeld vormt de toren in Leiden van architect W.C. van Manen, die het skelet van beton vulde met baksteen in enkele kleuren met eenvoudige figuratie daarin. De toren werd al rond 1980 gerestaureerd en schoongemaakt; sedertdien vormt deze een kleurrijke noot in het Leidse stadsbeeld. Het vormde een goede reden om de toren in kleur gefotografeerd in het boek op te nemen. Van der Veen heeft inleidend een overzicht in kort bestek gegeven van de ontwikkeling van de watervoorziening, de plaats van de watertorens daarin met de ontwikkelingen in bouwtechniek en eisen aan de watervoorziening.

Met de herziene uitgave wordt op voortreffelijke wijze voldaan aan de vraag naar watertorendocumentatie, al zijn de circa vijfhonderd illustraties soms wat aan de kleine kant. Er staat tegenover dat de belangrijke torens in kleur zijn gepubliceerd.

Wat vanaf de eerste druk ongewijzigd is gebleven, is de relatief lage prijs voor dit goed verzorgde boek.

Henk van der Veen: ‘Watertorens in Nederland’. Uitgeverij 010, Rotterdam 1994. Derde, herziene druk. Formaat: 21,5 x 30 cm, 112 blz. Prijs: (gebonden) f. 42,50.

Watertoren in Scheveningen, 1874 naar ontwerp van L.A. Brouwer en Th. Stang. De ruim 48 m hoge toren heeft twee reservoirs boven elkaar, waarvan het bovenste na een moeilijk bestreden brand in het Kurhaus werd geplaatst om de druk in geval van nood te verhogen. Detail van de neo-renaissance in baksteen en natuursteen.

De toren in Delden op het landgoed Twickel is ontworpen door watertorenspecialist Halbersma. De watertoren kwam in 1894 gereed en is 37,5 m hoog.

Een zichtbaar betonskelet met vullingen in verschillende kleuren baksteen zijn karakteristiek voor de watertoren in Leiden uit 1908. Het ontwerp is van W.C. van Manen. De toren is met 29,5 m hoogte een van de lagere in ons land.

Reageer op dit artikel