nieuws

Hadids dynamiek versus zwaartekracht in beton

bouwbreed

Soms is een enkele excursie goed om welgemeende vooroordelen van de kaart te vegen. De brandweerpost van Zaha Hadid bewijst dat beton in de handen van een creatieve vormgever ogenschijnlijk het lichtgewicht van een vogel benadert. Het papieren deconstructivisme, zoals Hadid dat als architect jaren heeft gepraktiseerd, blijkt bijna perfect in detail te realiseren, al in haar eerste gebouwde ontwerp!

De in Londen opgeleidde en gevestigde architect Zaha Hadid verrastte in haar werk op papier door de flitsende dynamiek van haar tekeningen. Ogenschijnlijk stond geen wand daarin recht en vormde de horizon de enige lijn die de beschouwer houvast bood bij hetgeen hij zag, tenzij vogelvluchtperspectieven gezien door een visseoog ook di’e orientatiemogelijkheid wegnam. Maar iedere schets en tekening was een kunstwerk, dat wel.

Men rekent deze architectuur tot het deconstructivisme, soms gemakshalve afgekort als deco, niet te verwarren met de periode van het Art Deco. Maar de stroming vormt ook een vergaarbak, waarin door niemand minder dan architect en historiscus Philip Johnson zelfs Rem Koolhaas werd gerangschikt, op de trendgevoelige tentoonstelling in het Museum of Modern Art in Manhattan. Het lijkt juister om bijvoorbeeld Ben van Berkel hiertoe te rekenen sinds hij in Apeldoorn een aannemingsbedrijf in deze trand vorm gaf. Min of meer onderhuids komt men trouwens bij meer jonge Nederlandse architecten dergelijke invloeden tegen.

Vitras brandweerpost

Op de voorpagina van deze Cobouw/ Week–Uit is het architectuurbeleid van Vitra in het Duitse Weil am Rhein nabij Bazel gesignaleerd. In een uithoek van het bouwterrein ligt een kleine post voor de bedrijfsbrandweer, berekend op enkele brandweerautos en vijfendertig brandweermannen/vrouwen. Voor hen zijn aparte kleed- en doucheruimten gemaakt.

In enkele langgerekte bouwvolumen, die elkaar onder lichte hoekafwijkingen kruisen, zijn de verschillende functies ondergebracht. Dat is allereerst een garage waar de autos gereed staan om uit te rukken. Een luifel als een vliegtuigvleugel, ondersteund door een bosje mikado-achtige kolommen, markeert de schuifdeuren van de garage. De eigenlijke ruimte bestaat uit twee betonplaten -waarin aan de voorzijde ook de deuren zijn opgenomen- en kopwanden van glas. Er ligt een betonplaat overheen met plaatselijke overstekken; maar omdat deze gevelvlakken niet zuiver horizontaal en verticaal zijn beeindigd, maar met geringe hoeken daarvan afwijken, ontstaat het dynamische karakter dat aangevuld wordt door de vleugelvormige luifel. Met een enkele ingreep die het ontwerp transformeert in horizontale en verticale beeindigingen, zou het ontwerp schatplichtig zijn aan de architectuur van De Stijl, waar men ook gefascineerd werd door vlakken als bouwstenen voor het ontwerp.

Prachtige ruimten

Naast de entree ligt een lager bouwvolume onder een iets andere hoek als een bijna gesloten vrij gevormd bouwvolume met net niet haaks staande betongevels.

Hierin zij kleedruimten, douches en dergelijke in twee groepen ondergebracht. Er direct achter ligt en ruime als een hal, waar men oefeningen kan doen. Een trap leidt er naar de eerste verdieping, waar een vergaderruimte tevens als ontspanningruimte dienst kan doen. Het is een luxe dat een brandweerpost voor 35 bedrijfs-brandweerlieden ruimtelijk zo royaal is vormgegeven, compleet met een comfortabel dakterras. Het is denkbaar dat er ook voor andere doeleinden dan trainen en overleg gebruik wordt gemaakt van deze prachtige architectonische ruimten, met immer wijkende wanden.

Maar ook de als hal aangeduide ruimte heeft verrassende kwaliteiten door de ruimtevormen en het spaarzaam maar bewust gebruik van materiaal en kleur.

Dat geldt zelfs voor de kleedruimten, waarin tegen even naar buiten hellende gevels doucheruimten achter matglazen schuifdeuren in dezelfde richting hellen en prachtig werden gedetailleerd met weglating van storend hang- en sluitwerk.

Plaatselijk is de wand waartegen wasgelegenheden staan opgesteld geheel uitgevoerd in donkergroen glasmozaik, met een aansluitende wand die in een wat afwijkende groene kleur is geschilderd.

Minimalisme tot in detail

Enerzijds werken de wijkende muren en daken heel dynamisch. Het ingehouden gebruik van heel overwogen kleuren speelt daarbij een belangrijke rol, soms afgewisseld door bijvoorbeeld een spiegelwand in de ruimte op de verdieping. Deze vrijere ruimtevorming sluit overigens aan bij het werk van Hans Scharoun en zijn volgelingen, maar is dynamischer en op eigen wijze bijna organisch. In tegenstelling tot Scharoun wordt iedere functie welgemoed in een apart bouwvolume ondergebracht, en zo benut als architectonische expressie in het exterieur.

Spectaculair is de detaillering in haar minimalisering. Maar daarin wordt wel de architectonische grondgedachte verder ondersteund. Een voorbeeld is de kunstverlichting met tl-stroken langs wanden in het plafond ingebouwd en elders als wijkende lichtlijnen in plafonds opgenomen. Glaswanden zijn waar de bouwfysische randvoorwaarden dat toelieten, direct in het beton geplaatst, zonder verdere kozijnstijlen of dorpels.

Een ander detail vormt het hang- en sluitwerk: ingenieus en niet te nadrukkelijk aanwezige rails en geleidingen zorgen voor goed schuivende deuren, veelal niet haaks en soms onder een flauwe afwijking van negentig graden in de wanden.

Uit zulke details spreekt een beheersing van de bouwtechniek, die men van een ‘papieren architect’ niet zou verwachten.

Het slaat bijna in diens nadeel om, omdat de neiging bestaat de detaillering kritischer onder een vergrootglas te bekijken.

Architectuurtraditie

Verrassend blijft de herkenning van bijna traditionele Europese elementen in de architectuur van Hadid. Scharoun en De Stijl zijn al genoemd. Daarnaast worden achteloos kleine smalle glasstroken in de sanitaire ruimten opgenomen, zoals Le Corbusier dat vooral in de kapelmuur van Ronchamp deed, overigens niet meer dan honderd kilometer verderop.

Het gebruik van schoon beton gaat ook terug naar architectuur uit de jaren vijftig tot tachtig en roept momenteel veel discussie op. We kennen inmiddels de onderhoudsproblemen, het gebrek aan bouwfysische kwaliteit en de uitvoering die bij Hadid ongeveer meubelmakerswerk van betontimmerlieden vereiste. Evenals bij Tadao Ando werden hoge eisen gesteld aan een glad oppervlak waarin plaatnaden (anders dan in handelsafmetingen) zich volgens ontwerp van de architect aftekenen, met een streng raster van afstandhouders. Max Bacher schreef in het septembernummer van Baumeister over de niet roestende liefde voor het materiaal en van ‘Sichtbeton: tadaoandomassig’.

De auteur, die ook een boek over schoon beton schreef, dat in drie talen is vertaald maar nu volgens hem alleen heimelijk nog onder de toonbank door wordt verkocht, vroeg zich af of deze vooral op jonge architecten veel indruk makende betonarchitectuur niet opnieuw tot verdoemenis in de toekomst zal leiden. Alles wat men als groot ervaart heet in het Duitse taalgebied een Betonklotz, zelfs al is het met natuursteen bekleed! Maar met behulp van de betonindustrie denkt Bacher er wel uit te komen. Dat is inderdaad te hopen, want Hadids eerste werk is te mooi om zich bouwschade te ke permiteren.

En wat Ando betreft, op diens ontwerp (en problemen) komen we volgende week in WeekUit terug.

Voorzijde met onder de luifel de schuifdeuren voor de opstelplaats van brandweerautos en links daarvan het lagere bouwvolume met natte ruimten.

Licht gebogen wanden die soms niet zuiver horizontaal staan vergden het uiterste aan vakmanschap van betontimmerlieden om tot het dynamische architectuurbeeld te komen.

Een van de twee kleedruimten voor brandweermensen met tegen de even naar buiten wijkende wand met glasmozaik de douchecabines in dezelfde hoekafwijking.

De ruimte op de verdieping met een aantrekkelijk dakterras; rechts een wand van spiegels met de bovenkomende trap en balustrade daar omheen van beton.

Jaap, bestemd voor Weekuit 3 van 22 oktober op pagina 3 met een boekbespreking ,Monografien architecten Ron Arad en Steven Holl’. w.

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels