nieuws

Ecolonia is praktijkproef voor milieubewust bouwen

bouwbreed

”Milieubewust bouwen hoeft in beginsel niet meer tijd te kosten dan de reguliere bouw. In het geval van Ecolonia duurde het allemaal wat langer als gevolg van de opzet met negen architecten die elk een eigen houwtype hadden en geconfronteerd werden met technieken en maatregelen die ze niet standaard toepassen in de dagelijkse bouwpraktijk. Tijdens de bouw stond een groep van deskundigen gereed die soms tijd nodig had om studies of metingen te doen. De oplevering volgde daardoor later dan aanvankelijk gedacht. Boven alles is het een leerpo dat aangeeft waar de leemtes in kennis rond milieubewust bouwen zitten.” Aldus R. Rovers van de Nederlandse onderneming voor energie en milieu (Novem).

‘Ecolonia is een demonstratiepo en kan om die reden niet mislukken’, meent R. Rovers van de Novem. ‘Het po heeft veel aangetoond wat nu al in de bouw zou ke en de deelnemers hebben veel geleerd. In dat opzicht zijn probleem geen problemen. Voor projectontwikkelaar Bouwfonds ligt het wat anders omdat die helemaal geen problemen willen. Wat er is misgegaan vertellen we desondanks hardop omdat we willen dat iedereen ervan leert. De Novem kan niet alles oplossen omdat het Bouwfonds de risicodragende opdrachtgever is. Het is een combinatie van factoren, van verkeerde detaillering hier en daar tot een voorziening die uit een woning is weggelaten. En op een gegeven moment moet er tempo worden gedraaid waardoor er wel eens dingen verkeerd lopen. Het is evenwel geen structureel probleem. De moeilijkheden die zich met dit soort woningen voordeden zijn ook eerder gebeurd. Bij andere demonstratiepoen zijn dergelijke zaken wel goed gegaan.’

Voornemens

‘De meeste voornemens zijn evenwel gerealiseerd, stelt J. de Vries van het bureau V & L Consultants uit Rotterdam. ‘Tussen de tekentafel en de uitvoering verdwenen echter nogal wat zaken terwijl ook op de bouwplaats enkele dingen hun beslag niet kregen. Bij niet gerealiseerde onderwerpen valt te denken aan het kozijnloos bouwen. De reden dat dit niet doorging lag in het feit dat kozijnloos bouwen een nieuwe produktietechniek vereist. Bij Ecolonia ging het daarentegen om een demonstratie van technieken die nu beschikbaar zijn. Ook sommige stedebouwkundige onderwerpen kwamen niet in praktijk. Te denken valt hier aan het planten van boomgaarden en aan het inrichten van volkstuinen. De aanvankelijk daarvoor aangewezen ruimte ging echter op aan de woningbouw. Ook het eerder gemaakte plan voor de aanleg van natuurpaden sneuvelde ten gunste van hardere bestrating. Voorts verdween het plan voor de aanleg van smalle straten omdat die een belemmering vormden voor de opvang van zonlicht. De gescheiden riolering kwam daarentegen wel tot uitvoering zoals ook de ecologische opbouw en verscheidenheid in grote mate tot z’n recht kwam. Ruim 75 procent van de woningen beschikt over een zonneboiler terwijl ongeveer de helft van de kavels op het zuiden gericht staat. Het po met elf split-level woningen staat daarentegen in de oost-west richting. De constructie maakt evenwel een aanzienlijke toetreding van zonlicht mogelijk. Het thema geluidswering leverde waarden op die elders niet voorkomen. De mate waarin energie wordt bespaart is door het minder goed functioneren van de installaties nog niet zo hoog.’

Problemen

‘Bij zon po kan het haast niet anders of er doen zich problemen voor zoals dat bij vrijwel elk bouwpo het geval is’, stelt Rovers. ‘Bij Ecolonia ging het naast de problemen omtrent de installaties de waterafvoer in begroeide daken. Bij het laatste ging het om een po van Archiservice waarin het afschot niet helemaal klopte. Precies aan het onderste punt van de helling zit de waterafvoer. Die zat net iets te hoog waardoor er water bleef staan. Die mankementen zijn nu allemaal verholpen. In het geval van de installaties hingen de moeilijkheden samen met het grote aantal van de voorzieningen en met de vele variaties in de uitvoering. Er zijn negen verschillende woningtypen te maken en dus negen uiteenlopende typen installaties. Daarbij beschikken hoekwoningen over een grotere installatie dan tussenwoningen. Als gevolg daarvan ontstaan variaties. De meeste problemen zijn ontstaan bij de inregeling. Te denken valt bijvoorbeeld aan een combinatie van een zonneboiler met een hete lucht-verwarming en met warmteterugwinning.’

Onderzoek

‘Onderzoek toonde aan dat de bewoners bijvoorbeeld aan de geluidisolatie een grote waarde hechten’, legt A. Smits van de Novem uit. ‘Ook de aanwezigheid van een zonneboiler vormde een belangrijke factor bij de koop. Te meer omdat zon installatie bijdraagt aan een zuiniger energieverbruik. De woonomgeving gaf voor sommigen ook de doorslag voor de koop.

In dat geval speelde het feit dat het om milieubewust gebouwde woningen ging een beduidend minder belangrijke rol. Te denken valt ook aan een gezond binnenklimaat door onder meer een centrale afzuiging. Zonneboilers worden in zulke kleine hoeveelheden gemaakt dat er subsidie op moet om het op de markt te brengen.”

‘De vergelijking tussen de reguliere- en de milieubewuste bouwpraktijk is niet helemaal eerlijk’, vindt Smits. ‘Bij de bestaande materialen wordt de vervuiling niet meegerekend. Het meest sprekende voorbeeld daarvan biedt asbest. Daar zitten nu allerlei kosten aan die bij de aankoop niet waren verrekend. De prijs van tropisch hardhout is laag omdat de vervanging niet is meegerekend. Als je de kosten van vervuiling en van aantasting van het landschap meerekent dan moet je concluderen dat bestaande materialen vaak duurder zijn dan milieubewuste. Een po als Ecodus in Delft toonde evenwel aan dat milieubewuste bouw zeer wel op een budgetneutrale manier kan gebeuren.’

‘De markt biedt tegenwoordig voldoende materialen en mogelijkheden voor milieubewuste bouw’, weet Smits. ‘In het begin deed zich het probleem voor dat aannemers vaak vertelden dat ze voor bepaalde toepassingen niet bij het GIW terecht konden. Het instituut verleende bijvoorbeeld niet de bestaande garantie voor natuurverven. Te denken valt hier ook aan de problemen rond cellulose-isolatie. In Duitsland wordt het al langer toegepast en is daar uitgebreid getest en gecertificeerd. In Nederland ontbraken tot voor kort enkele certificaten, de reden dat de bouw er nog niet echt aan wil. Te meer omdat bijvoorbeeld de brandweer en de verzekeraars bepaalde eisen stellen. Zo accepteerde de brandweer de Duitse certificaten niet en wilde dat in de dragende delen steenwol werd gebruikt. De brandwerendheid van cellulose-isolatie is door een behandeling met borax-zouten evenwel goed. Tijdens niet-officiele proeven bleke de cellulose vuur beter te weerstaan dan glas- en steenwol.’

Vervangen

‘Gestreefd is naar het vervangen van bijvoorbeeld pvc door ges, een materiaal waarvan de fabrikant stelt dat dit materiaal in het geval van buizen voor buitengebruik duurzamer is dan pvc’, zegt Smits.

‘Ter vervanging van pvc-buizen voor de afvoer van regenwater is pva gebruikt.

Liever hadden we iets anders gebruikt maar dat was op dat moment nog niet mogelijk. Men moet niet vergeten dat het po uit 1989 stamt. Sindsdien is er meer kennis gekomen over milieu en bouwen. In bepaalde gevallen heeft dat tot vertraging geleid. Neem bijvoorbeeld weer de cellulose-isolatie. Aan het begin van de bouw was dat nog erg duur. Inmiddels is de prijs met pakweg de helft afgenomen, mede ook door de toegenomen vraag.’ ‘In de bouwwereld heeft Ecolonia veel kennis opgeleverd’, vindt Rovers. ‘In het geval van energiebesparing is in de afgelopen 15 jaar veel kennis opgedaan. In het begin van Ecolonia leverde het tekort aan kennis over milieubewust bouwen nogal eens problemen op. Die kennis is ook nu nog niet volledig. Er is wel iets bereikt inzake het afzetten van de gevolgen van bijvoorbeeld geluidhinder tegen het kappen van bomen in tropische regenwouden.

Projecten als Ecolonia hebben het hunne bijgedragen aan die kennis. De belangstelling zal uiteindelijk van de mensen moeten komen. Als bijvoorbeeld een gezond binnenklimaat een verkoopargument wordt wordt het milieubewuste bouwen een deel van de dagelijkse bouwpraktijk. Tot eind 1994 worden nog diverse metingen uitgevoerd. Voor een deel wordt die informatie doorgegeven aan de bewoners in de vorm van een soort gebruiksaanwijzing voor hun woning. De gegevens worden verder verwerkt in de brochurereeks over Ecolonia. Tot aan het einde van 1994 blijft ook het informatiecentrum Ecolonia bestaan.”

Duurzaam bouwen

‘Ecolonia begon als een idee voor het maken van een energieproeftuin’, legt Smits uit. ‘In die tijd verscheen ook de nota Duurzaam Bouwen. De inhoud daarvan gaf de aanzet tot een praktische uitvoering van het duurzame bouwen. De negen woningtypen zijn gegroepeerd rond de drie beleidslijnen uit de nota. Binnen die groepen werd extra aandacht besteed aan de themas. Niet alles is daarvan in de praktijk uitgekomen. Het thema geluidisolatie kwam wel goed uit de verf. Het aspect energie liet zich wat moeilijker realiseren. De kennis die ermee is opgedaan kan ertoe leiden dat dit thema in een volgend project beter is te realiseren. Niet onbelangrijk in deze is ook de wijze waarop de bewoners met de woning omgaan.

Bij de bouw is het gebruik van tropisch hardhout zoveel mogelijk vermeden. Een dergelijk opgave lukt altijd wel, ook al slipt er hier en daar wel eens een glaslat door. Het probleem doet zich voor dat tropisch hardhout goedkoop is zodat Europees hout daar moeilijk mee kan concurreren. Omdat het hier om woningen volgens de vrije sector gaat hebben de bewoners nogal wat invloed op wat er gebeurt.”

‘Het risico van het hele milieu is dat mensen het als iets modieus zien dat over een aantal jaren voorbij is’, vreest Smits.

‘Het begrip is inmiddels al fors vercommercialiseerd. Nu al doen opmerkingen de ronde als ‘milieu is toch al uit?’ Milieubewust bouwen is nog geen echt verkoopargument. dat gebeurt pas wanneer onomstotelijk is bewezen dat het beter is. Wil het zijn beslag krijgen in de dagelijkse praktijk dan moet het van de vraagkant afkomen. Zeker in de volkshuisvesting hefet men met strikte budgetten te maken die dusdanig krap zijn dan elke beslissing minstens tien keer wordt overwogen. De opening van Ecolonia door de koningin brengt het milieubewuste bouwen onder de aandacht van een breder publiek.

Daaraan dragen bijvoorbeeld ook verhalen bij van mensen met gezondheidsproblemen die zich in een milieubewust gebouwde woning waaraan meer aandacht is besteed aan het binnenklimaat beduidend beter voelen dan in een woning volgens de reguliere methode. En het is vooral het gezondheidsaspect dat mensen ertoe doet besluiten een milieubewust gebouwde woning te kopen.”

‘Niet alles kennis die met milieubewuste bouw wordt opgedaan laat zich verwerken in de renovatie’, zegt Rovers. ‘En dat is juist de sector waar veranderingen op grote schaal hun beslag ke krijgen.

De SEV doet inmiddels onderzoek naar dit aspect. Het gaat dan vooral om aanpassingen die zich budgetneutraal laten realiseren. Dat zal geen woningen opleveren die te vergelijken zijn met die in Ecolonia omdat daar voor een aanzienlijk bedrag aan milueumaatregelen is verwerkt. Te denken valt aan isolatie of aan het gebruik van bepaalde materialen. Verbetering van het binnenklimaat door middel van bijvoorbeeld een centrale afzuiging zal echter weer een hoger bedrag vergen.

Het blijft echter moeilijk want als je eenmaal een bepaalde verf op een kozijn hebt zitten dan is het moeilijk om te schakelen naar een ander systeem of je moet alles kaal maken. Bij de Novem loopt het programma Enovatie dat het nodige teweeg kan brengen.

Te denken valt aan de combinatie van energiemaatregelen en groot onderhoud en dan kun je voorzichtig proberen ook milieu-aspecten mee te nemen. Er zijn plannen om daar geleidelijk aan mee te beginnen. De beperkingen ten spijt levert het toch voordelen op. Energiemaatregelen leveren economisch voordeel op. Het comfort neemt evenwel toe en men verwarmt meer kamers en men neemt meer warm water af zodat het voordeel per saldo wat minder groot is dan het zou ke zijn. Het nieuwe Bouwbesluit maakt het wat eenvoudiger om inzake milieu en energie enkele basiseisen aan te geven. Te denken valt hier aan de energieprestatienorm. Het gaat dan niet zozeer om voorschrijven wat moet maar om een kader dat de uitvoerder zelf moet invullen.”

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels