nieuws

Griekse mammoettempel en orakel in Didyma

bouwbreed Premium

Het Turkse Didyma, ooit met een ‘Heilige straat’ voor processies met Milete aan de Turkse westkust verbonden, lijkt een ingeslapen nederzetting. In het centrum ligt echter de op twee na grootste Griekse tempel uit de oudheid, dat wil zeggen wat ons nog rest van het niet geheel voltooide complex. Maar afgezien van de enorme maten is het afwijkende tempeltype even indrukwekkend als de oudste bouwtekeningen die er zichtbaar zijn.

Turkije bevat een enorme rijkdom aan monumenten uit de Griekse bouwkunst.

Het is overdreven om van de best overeind staande Griekse monumenten te spreken, maar de ruines en bouwvallen geven onder leiding van een goede gids of bij het raadplegen van een degelijke reisgids veel bloot van hun oorspronkelijke vorm. De aan Apollo gewijde tempel heeft een omvang van 51,13 bij 109,34 meter en staat op een 3,5 meter hoge basement van zeven ‘treden’. Maar de trap in het front van de tempel heeft beter begaanbare treden en telt er veertien.

Het ontwerp van de Apollotempel is van de architecten Paionios van Efese en Damphis uit Milete. Het moeten toparchitecten zijn geweest, die ook de twee grotere tempels in Efese en op Samos ontwierpen. Didyma beschikte over een orakel, dat gehuisvest in een eigen tempeltje door een priester werd geraadpleegd, nadat er om raad was gevraagd door burgers en buitenlui aan de dienstdoende priester en zowel was betaald als geofferd.

Opmerkelijk is de indeling van de Apollotempel. Op het verhoogde basement stonden langs de randen twee rijen van tien en 21 zuilen, met een hoogte van bijna 20 meter en een doorsnede van 2 meter.

Binnen de twee rijen zuilen bereikte men vanaf de fronttrap een twaalfzuilenhal met een opening, de orakelpoort, naar een kleine tweezuilenzaal. Opvallend was daarachter een diep gelegen binnenhof of patio, als een onoverdekte buitenruimte met een tempeltje voor het orakel, een bron en vermoedelijk een heilige laurierboom. Een brede trap leidde naar de laag gelegen binnenhof binnen een 25 meter hoge muur.

Van deze mammoettempel staan nog twee zuilen met een stuk architraaf en een losstaande zuil overeind. De tempel is overigens nooit voltooid. Vanaf de zevende eeuw voor Chr. is er met perioden aan de tempel gebouwd. Maar de alleenstaande zuil heeft een kapiteel dat, in wat we nu een ‘veldfabriek’ zouden noemen, is geprefabriceerd en in vorm is gehouwen.

Daaronder is een aanzet van de cannelures gemaakt, die echter nooit verder naar beneden zijn uitgehakt omdat de bouw niet werd voltooid.

In het vlakke onderste deel van de hofwand van marmer zijn moeilijk te onderscheiden werktekeningen teruggevonden, waarbij zowel op ware grootte als op schaal 1:60 bouwdetails in het steenoppervlak zijn gekrast. De opvallend zuiver uitgewerkte details beslaan circa 200m2 muuroppervlak, werden in 1979 gevonden, maar zijn voor bezoekers moeilijk leesbaar geworden. Het vormen tot nu toe de oudste werktekeningen die bekend zijn.

Opvallend zijn ook twee stijlen van de doorgang tussen de twaalfzuilenhal en de tweezuilenzaal, aangeduid als de orakelpoort, waar de priester de uitspraak bekend maakte. Het gaat om steenvolumen van 70 ton monoliet natuursteen. Een contrast daarmee vormen de zeer gedetailleerd uitgehakte ornamentale versieringen in de basementen van de zuilschachten. Onderling varieren de voorstellingen sterk. In de overblijfselen zijn ingekraste berekeningen gevonden van de hoge kosten van het steenhouwen. Iedere zuil, van de benodigde 122 stuks, kostte 40000 Drachmen, waarbij het dagloon van de werkmensen 2 drachmen per man bedroeg… Het geeft een indicatie van de exorbitante bouwkosten.

De drie nog overeind staande zuilen hebben de eeuwen doorstaan en zijn dus niet gereconstrueerd. De binnenhof was geheel gevuld met puin en grond. Daarop verrees in de loop der tijd zelfs een complete in steen opgetrokken molen, die voor de opgraving is afgebroken!

De belangstelling voor het oudheidkundige monument begon met opmetingen en publikaties tussen 1765 en 1858. In het laatste kwart van de vorige eeuw is men gaan ontgraven. Tussen 1906 en 1969 is er door Duitse archeologen serieus gegraven en gedocumenteerd. Na 1975 heeft men ook de omgeving verder onderzocht.

Nog steeds zijn er veel raadsels, maar het monument is in de overgebleven vorm toegankelijk en aan de hand van boekjes of rondleidingen te begrijpen. Het vormt een wat excentrisch gelegen monument dat terecht veel belangstelling van cultuurtoeristen trekt.

WvH Overzicht van de Apollotempel met op de voorgrond de frontale trap en rechts twee authentieke kolommen met een architraaffragment en links een zuil waarvan de cannelures nooit zijn voltooid.

Plattegrond van de grote Apollotempel met de twaalfzuilenzaak, de tweezuilenkamer en trap naar de verdiept gelegen heilige hof met tempeltje voor het orakel.

Beide bijna 20 meter hoge zuilen met fragment van de architraaf met op de voorgrond de basementen van de dubbele rij zuilen in de voorgevel met afwisselend relief.

De binnenhof met ommuring van 25 meter hoogte, waarvan ongeveer eenderde is behouden, als buitenruimte voor tempeltje, heilige laurierboom en bron.

Reconstructie van de Apollotempel op grond van de opgravingen in Didyma.

Reageer op dit artikel