artikel

Architect en bajesklant lijken op elkaar

bouwbreed

Architect en bajesklant lijken op elkaar

Roger Tan ziet ook in de architecten het ‘prisoner’s dilemma’. Een (te) lage prijs en een (te) uitgebreide uitwerking van het ontwerp, wekken onterechte verwachtingen.

De architect en de bajesklant lijken op elkaar. Ik zal dit uitleggen met een verhaal. Twee gevangenen worden opgepakt en krijgen te horen: als je de ander verlinkt krijgt hij twintig jaar celstraf en ga jij vrijuit. Houd je allebei je mond, dan krijg je één jaar celstraf. Maar als je allebei elkaar verlinkt, dan krijgen jullie beiden tien jaar celstraf.

Wat doe je? Dit is een bekend dilemma in de economische speltheorie, genaamd het ‘ prisoner’s dilemma ’. Werk je samen of ga je voor je eigenbelang? Samenwerking levert de optimale uitkomst; allebei maar één jaar cel. Toch maakt bijna elke gevangene heel rationeel de keuze om voor het eigenbelang te gaan, wie zegt dat de ander jou niet gaat verlinken? En het resultaat is dat beiden tien jaar mogen brommen.

In de architectuur kom ik iets dergelijks bijna dagelijks tegen bij het doen van tenders, zowel bij het honorarium als in de uitwerking.

Veel tenders worden deels op prijs (40 procent) en deels op kwaliteit (60 procent) beoordeeld, waarbij de score op prijs bepaald wordt als afwijking van de laagste inschrijver. Ben je de laagste, dan scoor je veertig punten, vraag je twee keer zoveel, dan scoor je nul punten. Dit lijkt alleszins redelijk, prijs is belangrijk maar kwaliteit is nog belangrijker. En iedereen dient toch een faire prijs in?

Een architect denkt echter: “Hmm, op kwaliteit geef je makkelijker een 6 en een 8 dan een 3 en een 10. Dus ik kan maximaal tien punten verschil maken met een goed of slecht plan. Maar op prijs verlies ik tot wel veertig punten als ik niet de laagste ben. Eigenlijk zou ik 400.000 euro moeten vragen, maar stel dat er iemand tussen zit die maar 200.000 euro vraagt?”

Zie daar het prisoner’s dilemma. De verleiding is groot om het project te ‘kopen’, teneinde zo weer wat werk te hebben, en anders denkt je concurrent er wel zo over. Dus rationeel kom je uit op een extreem lage aanbieding, anders zijn alle ontwerpinspanningen (350 uren, auw) sowieso voor niets geweest. En de meestal gehanteerde maximale termijn van drie jaren voor referenties geeft nog eens extra druk om hier toch aan mee te doen, want zonder referenties kom je straks helemaal niet meer aan de bak.

Het resultaat is slecht voor iedereen: een adviseur die te weinig uren heeft om zijn klant goed te bedienen, een opdrachtgever die denkt een koopje te scoren maar de kosten van een moeilijk proces later echt wel terugkrijgt. En een sector waarin structureel te weinig kan worden geïnvesteerd in mensen en innovaties.

Uitwerking visie

Op een ander niveau speelt het prisoner’s dilemma ook, maar dan subtieler. Ik zie in verschillende tenders dat degene die het ontwerp verder heeft uitgewerkt, meer punten krijgt omdat het ontwerp “beter te begrijpen” is, ook al vraagt de officiële uitvraag dit niet. Dus architecten merken dat ze beloond worden voor het verder uitwerken van het ontwerp, en iedereen zet een tandje bij. Zo ontstaat de nieuwe norm, een werkwijze waarbij oneindig veel uren en geld in tenders gaat zitten.

Ik krijg vaak te horen dat architecten dit zichzelf aandoen. Er is toch niet gevraagd om een uitgewerkt ontwerp met vijf gelikte renders? Het prisoner’s dilemma verklaart hoe bureaus heel rationeel hier toch voor kiezen. En ik ken vele voorbeelden waarin onderbouwde ingevulde plattegronden, begrotingen en details van de gevel worden gevraagd. Zonder vergaand uitgewerkt ontwerp is dit niet te maken.

Negatieve spiraal

Mijn conclusie is dat in bijna alle tenders een prisoner’s dilemma speelt. Architecten zitten gevangen in een negatieve spiraal van lage tenderaanbiedingen, hoge acquisitiekosten, in een intens competitieve markt. Dit leidt op den duur tot zeer negatieve effecten voor kwaliteit van het opgeleverde werk en de mensen die in de branche werken. Hoever laten wij het het komen?

Roger Tan, zakelijk directeur Broekbakema en bestuurslid BNA

Dit stuk is een aangepaste versie van een eerdere publicatie op www.bna.nl, www.broekbakemalab.com.

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels