artikel

Overheidsbemoeienis remt bouwinnovatie

bouwbreed

AIs de teloorgang van Vernieuwing Bouw een verlies voor de bouwsector? Het is gemakkelijk praten over innovatie, maar de bouwpraktijk is weerbarstig. Sommige bouwinnovaties halen het nieuws en sneuvelen in de markt, andere innovaties zijn snel marktrijp, maar komen minder in de publiciteit. Tijd voor een terugblik.

De vraag is of de bouwsector succesvol geweest is op het gebied van innovaties. Het heeft altijd iets paradoxaals. Het succes van een innovatie is vaak de ondergang van de bestaande werkwijze. Vandaar dat sommige innovatie-wetenschappers prat gaan op het idee van disruptie. Dat is een verschijnsel waarbij slimme toetreders in de markt bestaande posities in snel tempo vernietigen. Ook in de bouwsector ontmoeten we mensen met sloopkogel-fantasieën. De door professor Hennes de Ridder voorgestane legolisering van de bouw is een typische uiting van het eigentijdse disruptie-denken. Daarbij worden onder luid applaus bestaande structuren naar beneden gehaald, zonder dat een zeker uitzicht op een realistisch perspectief wordt geboden. Aan deze uitingen van disruptie zijn meer gevaren verbonden dan aan de corruptie, waardoor de bouwsector in eerdere jaren werd geteisterd. Pleidooien voor lego-bouwen trekken volle zalen, maar leveren bouwbedrijven lege beurzen op.

Als we over de voortgang van bouwinnovatie nadenken, kunnen we twee lijnen ontwaren. Is innovatie het resultaat van een systeem of van een beweging? De Utrechtse innovatieprofessor Marko Hekkert beschrijft innovatie als een complex systeem, waarin actoren, regels en middelen gezamenlijk de richting en snelheid bepalen. Dit innovatiesysteem bestaat uit vier elementen: actoren, interacties, instituties en infrastructuur. Als we structuurfouten aanpakken, dan kan het systeem beter functioneren. Als we vernieuwing vooral zien als resultaat van een beweging, dan kunnen we bij de Rotterdamse friskijk-professor Jan Rotmans terecht.

Beide professoren zijn verbonden aan een prominente universiteit, beide visies pretenderen een wetenschappelijke onderbouwing. Het systeemdenken sluit goed aan bij het denkraam van realisten, het kanteldenken geeft voeding aan het gedachtegoed van idealisten. Systeemdenkers zijn meer met programma’s, procedures en beslissingen bezig, terwijl kanteldenkers zich meer bewegen als aanjagers, goeroes en schetsers van ideaalbeelden en vergezichten.

Bottom up of top down

Voor sommigen is een innovatie geslaagd als deze door de overheid is opgelegd of voorgeschreven. Voor anderen gaat het er juist om dat de innovatie door de markt is geabsorbeerd of erkend. Als een innovatie tot norm wordt verheven, hebben zowel formele als commerciële partijen de vernieuwing omarmd. Tegelijkertijd is een nieuwe norm een uitstekende uitvalsbasis om tot verdere innovaties te komen. Zo fungeren ook de aanscherping van de epc naar 0,4 per 1 januari 2015 en de lancering van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen als piketpalen waaraan defensieve marktpartijen zichzelf meten en verbeteren. Voor echte innovators is de regelgeving minder relevant; zij willen juist meer doen dan de wet- en regelgeving vereist. Innovaties laten zich dan ook niet van bovenaf opleggen of afdwingen.

Het is een belangrijke overheidstaak om een speelveld in te richten, waardoor innovatieve marktpartijen optimaal worden uitgedaagd. Vanuit die optiek kunnen kritische kanttekeningen bij het huidige overheidsbeleid worden geplaatst. Te veel overheidsbemoeienis is nog steeds een belangrijk struikelblok op de route van idee naar succes voor bouwinnovaties. Momenteel zien we vooral spraakmakende topambtenaren, die op het belang van innovatie wijzen. De aanbestedingspraktijk werkt daar niet echt aan mee. Het vroegere Innovatieplatform heeft geleerd dat overheidsbemoeienis vooral tot marktverstoring leidt. Innovaties bloeien daar niet van op. Ook het overheidsgerelateerde Platform31 werkt met gesubsidieerde programma’s als Energiesprong en Stroomversnelling aan ingrijpende marktverstoring. Het zal de nodige tijd kosten alvorens in de bouwsector gezonde marktverhoudingen ontstaan, waardoor de gevolgen van subsidieslurpende conglomeraten en ideologisch gedreven platforms worden overwonnen. Echte innovaties komen niet van collectieve risicomijdende platforms, maar van individuele risicodragende ondernemers.

Piet M. Oskam, directeur Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom (CIB) Zeist

p.oskam@bouwkolom.org

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels