artikel

Gemakzucht is van alle tijden en stijlen

bouwbreed

Vernieuwing is noodzakelijk. Maar een eenzijdige voorkeur voor vernieuwing in de zin van abstractie van het verleden, is volgens Jan den Boer een vergissing.

Lange tijd was de TU Delft het bolwerk van de neo-modernisten in de architectuur. Het boek Bouwmeesters uit 2007 gaf een boeiende kijk in de manier waarop studenten gebrainwashd werden in het modernisme. Die kritische reflectie hierop van deze Delftse bouwmeesters was natuurlijk ook een mogelijkheid voor verandering. Hoe zwart-wit de discussie af toe was, werd ook duidelijk in architectuurboeken. Het Jaarboek architectuur van het Nai uit 2008/09 was bijvoorbeeld nog vrijwel geheel gewijd aan het neo modernisme terwijl het boek ‘De nieuwe traditie, continuïteit en vernieuwing in de Nederlandse architectuur’ van Hans Ibbelings en Vincent Van Rossem uit 2009 alleen maar traditionele architectuur laat zien. Nu wordt steeds meer de nuance in de discussie gezocht. Een mooi voorbeeld daarvan is het boek ‘Wonen in een nieuw verleden’, van de TU Delft. Toch lukt het ook deze schrijvers nog niet zich volledig te onttrekken aan de modernistische dogma’s.

Zoektocht

In een aantal artikelen en project- beschrijvingen wordt een beeld gegeven van de zoektocht naar vernieuwing in relatie tot het verleden. Een belangrijke constatering is dat de discussie niet nieuw is, hij wordt al meer dan een eeuw gevoerd. Maar juist daarom is historisch besef over de discussie ook belangrijk, om fouten en onnodige discussie niet eindeloos te blijven herhalen. Zo wordt monumentale en ornamentale architectuur nog steeds op een lijn gezet met populisme, ook in dit boek. En de tegenreactie is dan ook bijna onvermijdelijk weer altijd hetzelfde: abstracte architectuur wordt gezien als vernieuwend. Bij de projectbeschrijving van Cronenburgh in Loenen aan de Vecht, stedenbouwkundig plan van West 8, worden de woningen van AWG architecten uitgelicht als positief voorbeeld vanwege de abstracte uitwerking, terwijl de andere meer klassieke en rijker gedetailleerde woningen afgedaan worden als imitatie. Naast deze oude reflexen biedt het boek echter een veel interessantere visie om de discussie te voeren. Intellectueel gezien lijkt het niet zo spannend, maar de essentie waardoor veel architectuur niet geslaagd is, is door gemakzucht. En de geschiedschrijving van dit boek laat zien dat die gemakzucht van alle tijden en alle stijlen is. Dick van Gameren beschrijft de intussen zo bekende liefdeloze uitwerking van de stadsvernieuwing in de jaren zeventig. Cor Wagenaar beschrijft hoe na de Tweede Wereldoorlog het modernisme zijn kracht verloor en onder invloed van politiek en bureaucratie anti-artistiek, anti-historisch en puur technocratisch werd.

De meeste artikelen in het boek gaan vervolgens op zoek naar een verbinding tussen de polen van modernisme en traditionalisme. Die verbinding zit ondermeer in de erkenning dat beide vormen van architectuur zich beroepen op het verleden, ook een veel geroemd neo-modernistisch project op Prinsenland in Rotterdam van Mecanoo begin jaren negentig is in die zin historiserend.

Intrinsieke voorsprong

Het modernisme kan zich dus niet meer beroepen op een intrinsieke voorsprong omdat het vernieuwender zou zijn. En in de inleiding van het boek staat al dat het grootste deel van de woningproductie tot stand komt zonder de ambitie vernieuwend te zijn. Het risico dat Dick van Gameren vervolgens ziet is dat alleen nog oude vormen gereproduceerd worden en architectuur verwordt tot een lifestyle. Die zorg is terecht, vernieuwing is noodzakelijk. Het lijkt mij echter een vergissing om een eenzijdige voorkeur te hebben voor vernieuwing in de zin van abstractie van het verleden. Nu is het in de praktijk zo dat veel rijke en ornamentale architectuur zoals die nu gebouwd wordt vooral een kopie van het verleden is. De uitdaging aan de neotraditionele architecten is dan ook om te laten zien dat ook een rijke vormentaal vernieuwend kan zijn.

Jan den Boer, Stedenbouwkundige en filosoof

Reageer op dit artikel

Gerelateerde tags

Lees voordat u gaat reageren de spelregels