artikel

Lessen trekken uit bouwfraudezaak

bouwbreed Premium

Het boek ‘De ontknoping’ biedt een fascinerend inzicht in Nederlands grootste fraudezaak. Alleen harde maatregelen om fraude tegen te gaan zijn niet voldoende, meent Pieter van der Zwet. Vooral aandacht voor de zachte kant – zoals bewustwording – is nodig.

In november 2009 verscheen ‘De bouwfraude’ waarin een wijdvertakt fraudenetwerk aan de top van het Nederlandse bedrijfsleven werd blootgelegd. Een schijnbaar oneindig lange lijst verdachte transacties passeerde de revue. De opsomming van duistere praktijken ging maar door. Als lezer hoopte je tegen beter weten in dat het allemaal overdreven werd en niet waar zou blijken. Het was een worsteling om de enorme opstapeling van beschamende ongewenste praktijken tot het einde toe uit te lezen. Het vervolg dat anderhalve week geleden verscheen is andere koek.

Hebzucht

In ‘De ontknoping’ bieden Vasco van der Boon en Gerben van der Marel op basis van de verhoren ter terechtzitting een fascinerend inzicht in de achtergronden van Nederlands grootste fraudezaak.

In de media-aandacht voor het boek wordt vooral verwezen naar hebzucht en de ongekende liefde voor geld als grote bron van alle kwaad. Maar de verklaringen van de hoofdrolspelers leggen ook een aantal andere oorzaken bloot. De menselijke geest blijkt bijzonder lenig en uitstekend in staat om evidente misdragingen recht te breien ter bescherming van een positief zelfbeeld. De hoofdverdachten rationaliseren er lustig op los: “We zijn fatsoenlijke mensen, maar voor de wet waarschijnlijk niet. We werden allemaal rijk. Vergeleken met mijn collega’s was ik een kruimeldief. Het was in die tijd gewoon common practice.” Ondanks het unieke karakter van deze fraude zijn er op basis van de verantwoording van de verdachten een aantal belangrijke algemene lessen te trekken. Natuurlijk vragen het potjessysteem en de wijdvertakte belangenverstrengeling waarmee men elkaar van flinke extra’s voorzag, om adequate procedures. Een optimale administratieve organisatie waarin verantwoording, functiescheiding en functieroulatie goed geregeld zijn. Maar de creativiteit van de samenspannende hoofdrolspelers laat zien dat deze harde maatregelen alleen niet voldoende zijn. Er is bovenal aandacht voor de zachte kant (voorbeeldgedrag, cultuur, bewustwording) nodig.

Een aantal verdachten beroept zich op een mindless first step. Zonder goed te beseffen waaraan ze begonnen raakten ze verstrikt in een web van manipulatie. Ze konden of durfden niet meer terug. Of wilden niet meer terug omdat de verleiding inmiddels te groot was geworden. Om een dergelijke mindless first step te vermijden is bewustwording nodig. Hiervoor is het zaak om praktische dilemma’s bespreekbaar te maken en een omgeving te creëren waarin collega’s hun twijfel bij elkaar durven te uiten. Ook in de bouw worden projectleiders geconfronteerd met privéverzoekjes van opdrachtgevers, en verzoeken om uren te verschrijven, of om omschrijvingen of data op facturen aan te passen. Zorg ervoor dat je medewerkers in dit soort gevallen weten wat de risico’s zijn en wat er van hen wordt verwacht. Klantgerichtheid kent grenzen. Ook in de bouw is en blijft het belangrijk om een goed netwerk aan relaties te hebben. Maar zorg ervoor dat je handelingsvrij blijft.

Cruciaal

Voor het behoud van een sterke cultuur is het eveneens cruciaal om open te blijven staan voor tegenspraak. Hiervoor was in het criminele netwerk geen plaats. Zelfs op schrift gestelde signalen van een oud-bestuurder en makelaar werden eenvoudig terzijde gelegd door de verantwoordelijke leiding. En creëer voor de uiterste gevallen een vangnet, een mogelijkheid om in alle veiligheid, desnoods anoniem, je verhaal te doen.

Daarnaast valt het enorme gebrek aan adequaat toezicht op. Betrokken leidinggevenden beroepen zich op onwetendheid. Gek genoeg toont de rechter zich hiervoor gevoelig. Voor de directeur van het Bouwfonds vastgoedbedrijf is het uiteindelijke vonnis mild. Hij had kennelijk geen “sterk bewustzijn van hetgeen waarmee hij bezig was”. De vraag is of dit niet juist als strafverzwarend had moeten worden aangemerkt? Als leidinggevende mag toch van je verwacht worden dat je weet waaraan je leiding geeft, wat de kernrisico’s zijn en dat je daarop toezicht organiseert. Gelukkig wordt het door advocaten en verdachten aangevoerde argument van ‘zo gaat het nu eenmaal in de vastgoedwereld’, niet als strafverminderend gehonoreerd. Het beroep op afwijkende omgangsvormen in de vastgoedwereld veegt de rechter van tafel. Het gaat om feiten en gedragingen die zowel in als buiten de vastgoedwereld strafbaar zijn.

Integrity & Segmentleider Bouw bij KPMG

‘De ontknoping’ (ISBN:9789046812044)Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Reageer op dit artikel