artikel

AchtergrondKlassiek ambacht innoveert met 3D-scantechniek

bouwbreed Premium

Gevelstenen en ornamenten van waardevolle oude gebouwen hoeven bij een restauratie niet langer uitgehakt te worden voor het maken van mallen. Met de huidige laserscantechnieken kunnen de te vervangen zichtbare geveldelen perfect worden gereproduceerd.

Voor Dick Zilverschoon en zijn zoon Derck, uitbaters van steenfabriek Zilverschoon Randwijk in de uiterwaarden bij het Gelderse Heteren, betekende de restauratiebeurs eerder dit jaar een keerpunt in het denken over het benaderen van de markt. Opereerden ze sinds 1991 louter als leverancier van bakstenen, voor de beurs ontstond de gedachte de samenwerking op te zoeken.

Ze kwamen er in contact met Christi van der Zouw van Amitek Prototyping, een bedrijf dat zich toelegt op het driedimensionaal scannen van objecten, met name voor de kunstwereld, maar ook voor de auto- en vliegtuigindustrie en fabrikanten van huishoudelijke apparaten.

Amitek bleek de oplossing te hebben voor één van de lastigste en tijdrovendste onderdelen van het ambachtelijk stenenbakken: het maken van de mallen. Zilverschoon: “Tot op de dag van vandaag hakken aannemers nog steeds goede stenen uit muren om ons van de juiste maten van de steen te kunnen voorzien. Ik heb het bij de restauratie van de Sint Jan in Den Bosch nog gezien. De delen die vervangen moeten worden zijn meestal kapot en hiervoor niet geschikt. En als je de steen hebt, moet daarna de bak- en droogkrimp bepaald worden, die voor ieder materiaal weer anders is. Gemiddeld moet de steen daarvoor zo’n tien procent worden vergroot voordat deze de oven in gaat. Daarmee moet je bij het maken van de mal rekening houden.”

Puntenwolk

Kortom: een arbeidsintensief proces, dat voor de aannemer vaak lange wachttijden met zich meebrengt. “Vaak zijn het hoge gebouwen, zoals kerken, waar de aannemer dan onnodig lang steigers moet laten staan.” Met een handscanner is snel een 3D-scan van een steen of een ornament te maken. De zogeheten puntenwolk die hieruit ontstaat geeft na invoering in een speciaal softwareprogramma de juiste maten en het reliëf van het object weer. Daarna kan de negatieve mal worden gemaakt en uitgefreesd in kunststof materiaal.

Op dit punt is de samenwerking tussen Zilverschoon en Amitek inmiddels beland. Ze zijn nu aan het bestuderen hoe de klei precies in de vorm moet worden gegooid en eruit kan worden gehaald. De klei wordt met kracht in de vorm gesmeten om ook de hoeken van de mal vol te krijgen.

Het maken van een mal aan de hand van een 3D-scan is volgens Van der Zouw niet direct goedkoper dan de traditionele werkwijze. Maar in het hele proces is, behalve het niet hoeven beschadigen van origineel materiaal, volgens Van der Zouw veel winst te behalen. Bijvoorbeeld door al in het voortraject van een werk te inventariseren wat allemaal vervangen moet worden en dat meteen te digitaliseren. “Dan ben je uiteindelijk veel goedkoper uit en heb je een betere kwaliteit. Aannemers en architecten zijn zich er nu nog niet voldoende van bewust wat de revenuen zijn.”

Daarbij heeft ze ook al gemerkt, hoewel de bouw een nieuw en onbekend werkterrein is, dat bij restauratiearchitecten een zekere aarzeling bestaat tegen het 3D-scannen. “Zij tekenen het allemaal en zien een deel van hun werk verdwijnen. Toch denk ik dat je met 3D een effectievere manier de bouwwereld ondersteunt.”

Oer-Hollands

Dick Zilverschoon ziet de samenwerking met Amitek ook als een manier om het “oer-Hollandse ambacht van het stenen bakken in Nederland te behouden”. De nichemarkt van de stenenbakkerij voor louter de restauratie- en renovatiemarkt is er één van overleven. “Wij produceren ongeveer 500.000 stenen op basis van waalformaat per jaar. Dat is ook onze maximale capaciteit. Een grote producent doet dat in een dag. Ons doel met de samenwerking is om met een puur Hollands ambacht ons cultureel erfgoed te blijven beschermen. We denken dat dat kan door het klassiek ambacht te combineren met moderne technieken. En door de stenen al in de aanbesteding mee te nemen, in plaats van dat we achteraf mogen meedoen. Wij hebben gezamenlijk de kennis, de kunde en het inzicht.”

Restauratieambacht

Behalve met Amitek heeft directeur Dick Zilverschoon van de 172 jaar oude steenbakkerij tijdens de Restauratiebeurs contact gelegd met nog een ‘overlever’ in de restauratiebranche: het 113 jaar oude Dijkstra Kleiwaren in Sneek. De drie bedrijven hebben de handen ineengeslagen om het restauratieambacht voor Nederland te behouden en om, elkaar aanvullend en versterkend, een compleet pakket diensten aan de opdrachtgevers te kunnen aanbieden.

Dijkstra heeft zich onder andere gespecialiseerd in het glazuren van gebakken kleiwaren, een veelvoorkomend onderdeel van restauratiewerkzaamheden. Het familiebedrijf (sinds 1898) legt zich toe op de fabricage van onder andere dakpannen zoals de Friese golfpan en de platte Fries, schoorsteenpotten en -kappen en rookkanalen. Ook voor haar bedrijf, vertelt Dinie Dijkstra, die samen met haar man de directie voert, is de 3D-scantechniek een uitkomst, zeker als het gaat om een golfvormige dakpan in combinatie met het berekenen van de 10 procent krimp bij het bakken.

Reageer op dit artikel